Kościół wszystkich czasów. Rozmowy o współczesności i tradycji to wciągająca, wielowymiarowa książka stanowiąca zapis rozmów Pawła Chmielewskiego z dr. Pawłem Milcarkiem. Autorzy – korzystając z bogactwa historii, teologii i doświadczenia Kościoła – podejmują najważniejsze tematy dotyczące wiary, liturgii, moralności oraz współczesnych wyzwań, przed którymi stoją katolicy. Jest to głęboka analiza dotycząca fundamentów katolicyzmu, ukazanych w świetle tradycji i ponadczasowej nauki Kościoła.

Jesteśmy w jakiejś naprawdę ciemnej dolinie. Nie w „ciemnej nocy Kościoła”, jak mówią niektórzy, ale właśnie – w ciemnej dolinie. Istnieją nadal punkty odniesienia. Jest nauka Kościoła. Jednak wiele autorytetów zawodzi, przekonuje nas do rozwiązań, które są wprost sprzeczne z tym, co uważamy za katolickie pewniki. Wyobrażam sobie jednak równocześnie pokolenia tych katolików, którzy znajdowali się w innych momentach niejasności, kiedy dokonał się potężny wstrząs tradycji i wiary całe fragmenty Kościoła. To choćby czasy reformacji. Katolicy czuli się wtedy osamotnieni, zagrożeni… Trochę tak jest również dzisiaj. Powinniśmy robić to, co do nas należy w tych miejscach, gdzie mamy faktyczną odpowiedzialność. Z czasem wytworzy się z tego ruch, który przygotuje odrodzenie Kościoła.

Rozmowy, które stały się podstawą tej książki, prowadziliśmy na tle niekiedy prawdziwie dramatycznych przejść czasu pontyfikatu Franciszka – jednak nie chodziło o publicystyczną kronikę wydarzeń. Byłem pytany o źródła i powody rzeczy, które bulwersowały i nadal bulwersują opinię katolicką. Wielki kryzys domagał się głębszych diagnoz. Razem z Pawłem Chmielewskim spróbowaliśmy oznaczyć miejsca, w których nasze obecne kłopoty potrzebują światła idącego z długich stuleci wiary, z Kościoła wszystkich wieków.

Paweł Milcarek

Myliłby się ten, kto w związku z tak gorącym kontekstem wewnątrzkościelnym i politycznym, który towarzyszył nam w trakcie rozmów, spodziewałby się książki po prostu komentującej bieżącą rzeczywistość. W naszych rozmowach staraliśmy się traktować nawet najgłośniejsze zdarzenia jako tylko pretekst do tego, by czerpać z wielkiej historii katolicyzmu. Doktor Paweł Milcarek, jak Czytelnik z pewnością doskonale wie, potrafi z dużą zręcznością wyławiać wszelkie skarby z tego nieprzebranego depozytu: żeby znane przedstawiać w nowym świetle dzięki erudycji i osadzeniu w kontekście, a zapomniane jakby „odkurzyć” i wypolerować tak, że stają się zachwycającymi lampkami prowadzącymi pewnie po chrześcijańskich ścieżkach życia.

Mam nadzieję, że lektura tej książki będzie dla Państwa przyjemnością i przyniesie pożytek. Z tym w sercu oddaję tekst w ręce Czytelników.

Paweł Chmielewski

---

Paweł Milcarek (ur. 1966), doktor filozofii, historyk i publicysta, założyciel i wieloletni redaktor naczelny kwartalnika „Christianitas”. W przeszłości adiunkt w Katedrze Historii Filozofii Średniowiecznej UKSW w Warszawie (1992–2008) i dyrektor Programu 2 Polskiego Radia (2008–2009). Autor wielu książek i artykułów dotyczących historii filozofii i liturgii, myśli św. Tomasza z Akwinu, nauki Vaticanum II, cywilizacyjnych wymiarów chrześcijaństwa. Wśród nich: „Polska chrześcijańska – kamienie milowe” (2006), „Otwarte okna. Szkice z kultury humanizmu katolickiego” (2002, wyróżnienie Nagrody Mackiewicza) i trzytomowe „Brewiarium Kanonu Kultury” (2022–2024, nagroda Stowarzyszenia Wydawców Katolickich FENIKS 2025). Mąż, ojciec siedmiorga dzieci. Mieszka w Brwinowie koło Warszawy.

Paweł Chmielewski, dziennikarz i publicysta od lat związany z portalem PCh24.pl. Autor wielu książek, m.in. „Pontyfikat kryzysu. Dlaczego upadł Benedykt XVI”, „Papież Franciszek i mafia z Sankt Gallen”, „Hejterzy. Stare herezje w nowych szatach” czy „Leon XIV. Nowy papież”. Mąż i ojciec. Mieszka w Warszawie.

Spis treści:

Wstęp.
Eucharystia. Źródło i szczyt życia Kościoła
Jak będzie w Królestwie Bożym
Mnisze życie chrześcijanina
Tajemnice brewiarza
Komunia święta. Do ust czy na rękę?
Schizmatycy. Dlaczego wierni odchodzą z Kościoła… w jego obronie?
Kobiety w Kościele
Zmiana nauczania kontra Tradycja
Tradycjonaliści i charyzmatycy. O różnych „duchowościach” w Kościele
Ksiądz, czyli kto?
Świeccy w Kościele
Zmierzch ery atlantyckiej?
Katolicka nauka społeczna i Leon XIV.
Sobór – synod – synodalność. Co to właściwie znaczy?
Nowy koncyliaryzm? Między papieżem a soborem
Czy potrzebny jest nowy Sobór Trydencki?
Vaticanum II. Wielki sobór czy tragedia Kościoła?
Sobór Nicejski. Złożone dziedzictwo
Kościół synodalny. Czym jest, czym się stanie?
Gnoza. Odwieczny wróg chrześcijaństwa
Herezje chrystologiczne
Między judeochrześcijaństwem a marcjonizmem
Milenaryzm
Biskupi przeciwko herezjom
Czy papież może być heretykiem?

Nigdy jeszcze w historii ludzkości przeciętny człowiek nie cieszył się takim bogactwem materialnym, a przy tym nigdy wcześniej nie był tak niespokojny i nieszczęśliwy. Któż z nas nie zna ludzi, którzy mając wszystko, niczym się nie radują. Brak zadowolenia przenika każdy aspekt ich życia: wszystko, co posiadają, stało się dla nich ciężarem, który przynosi wprawdzie natychmiastową satysfakcję, ale ani trochę nie zbliża ich do szczęścia.

Możemy realizować swoje przyjemności, jednak żadna z nich – niezależnie od swej intensywności – nie jest w stanie zaspokoić pragnienia ukrytego w ludzkiej duszy. Człowiek bowiem jest stworzony do rzeczy większych.

Istnieje swoisty paradoks związany z faktem, że pomimo głębokiego pragnienia szczęścia (które, zdaniem Arystotelesa, jest dobrem najwyższym) ludzie często wybierają drogi, które w żaden sposób nie mogą ich doprowadzić do tego celu. Człowiek jest często sprawcą swego upadku, swoim najgorszym wrogiem.

W dzisiejszych czasach rzadko widujemy ludzi, których twarze emanują radością i pokojem. Kiedy jednak napotykamy ich na swej drodze, pragniemy wydobyć od nich tajemnicę radości. Co jest tym tajemniczym kluczem, który znaleźli, a którego my sami nie posiadamy?

Tajemnica ich szczęścia polega na tym, że odkryli oni znaczenie ludzkiej egzystencji i opanowali najważniejszą, a przy tym najtrudniejszą ze sztuk – sztukę życia. Wybierając życie godne, zostali nagrodzeni pokojem, „którego świat dać nie może”.

Niniejsza książka przedstawia podstawowe zasady dotyczące tego, jak osiągnąć ten cel. Zawarte w niej mądre i roztropne wskazania pomogą czytelnikowi nauczyć się, jak prawdziwie żyć i co czynić, by osiągnąć szczęście.

Alice von Hildebrand

***

DIETRICH VON HILDEBRAND (1889-1977) - urodził się we Florencji. Studiował filozofię w Niemczech pod kierunkiem wybitnych fenomenologów, Edmunda Husserla i Maxa Schelera, następnie sam zaczął wykładać na Uniwersytecie Monachijskim. W 1914 roku nawrócił się na katolicyzm. Obserwując narodziny nazizmu w Niemczech, szybko dostrzegł prawdziwe oblicze zbrodniczej ideologii i stał się jej zagorzałym krytykiem. Po dojściu Hitlera do władzy musiał schronić się w Austrii, a po zajęciu tego kraju przez nazistów w ostatniej chwili zdołał się wymknąć prześladowcom i przedostać za ocean. W 1940 roku rozpoczął pracę na katolickim Uniwersytecie Fordham, gdzie wykładał aż do przejścia na emeryturę. Dietrich von Hildebrand był filozofem o niezwykle rozległych zainteresowaniach, autorem ponad trzydziestu książek i wielu artykułów, z jednaką kompetencją piszącym o problemach etyki i estetyki, o fundamentalnych postawach moralnych i małżeństwie, o liturgii oraz o wyzwaniach i zagrożeniach, przed którymi stoi współczesny Kościół (papież Pius XII nazwał go „dwudziestowiecznym Doktorem Kościoła”). W języku polskim ukazały się m.in.: Przemienienie w Chrystusie (Kraków 1982), Koń trojański w Mieście Boga (Warszawa 2000), Spustoszona winnica (Warszawa 2000).

ALICE VON HILDEBRAND (1923 - 2022) - urodziła się w Belgii. Studiowała filozofię na Uniwersytecie Fordham w Stanach Zjednoczonych, pod kierunkiem Dietricha von Hildebranda. Po latach wspólnej pracy twórczej została jego żoną. Przez 37 lat wykładała filozofię w Hunter College w Nowym Jorku. Jej wybitne osiągnięcia w nauczaniu i działalności pedagogicznej zjednały jej nie tylko uznanie władz uczelni, ale też podziw i sympatię trzech pokoleń studentów. Alice von Hildebrand jest autorką wielu książek i artykułów. Pisze o szeroko pojętych zagadnieniach dotyczących kobiet, miłości, małżeństwa, kryzysu wiary czy zagrożeń wynikających z błędnie rozumianego feminizmu. Dorobek Alice von Hildebrand obejmuje m.in.: Uszlachetnione miłością. Listy do panny młodej (polskie wyd. pt. Jak kochać po ślubie, Poznań 2000), Wprowadzenie do filozofii religii, Uszlachetnione cierpieniem. Listy do wdowy (polskie wyd. Poznań 2002), Dusza Lwa (biografia jej męża).

Książka Artura Góreckiego to zbiór tekstów o wychowaniu i kształceniu, które ukazują edukację jako proces integralnego formowania człowieka – jego rozumu, woli i uczuć. Autor, sięgając do klasycznej tradycji pedagogicznej, myśli św. Tomasza z Akwinu i doświadczeń edukacji chrześcijańskiej, stawia pytania o sens szkoły, rolę mistrza, wartość kanonu lektur i miejsce rodziny w procesie wychowania. To propozycja zarówno dla nauczycieli, rodziców i wychowawców, jak i wszystkich, którzy szukają odpowiedzi na pytanie: jak wychowywać człowieka takiego, jakim być powinien.

***

Do czego zmierza proces kształcenia i wychowania? "Jego celem - pisze dr Artur Górecki - jest prowadzenie wychowanków do ludzkiej dojrzałości (realizacji ludzkiej natury) w oparciu o to, co w całej naszej kulturze jest najwartościowsze". Co jest warunkiem pozyskania dóbr godnych osoby ludzkiej? Uporządkowane władze intelektu, woli i uczuć, realizacja przypadającego człowiekowi dobra ze świadomością, że fundamentem każdej powinności etycznej jest poprawnie pojęta rzeczywistość, a nie arbitralne oglądy czy ideologiczne projekty. Podstawową zasługą książki Formowanie człowieka jest przypomnienie (jest powtórzenie z mocą), że założenia antropologiczne i etyczne stanowią nieodzowny punkt wyjścia i stały nadrzędny aspekt każdej doktryny edukacyjnej i wszelkiej refleksji o nauczaniu.

U źródeł tej sięgającej do korzeni cywilizacji i wciąż dobroczynnej koncepcji kształcenia - mówi nam Autor - tkwi edukacja klasyczna, z trojakiej wywodząca się biblioteki: greckiej, łacińskiej i chrześcijańskiej. Jej losy historyczne i ponadczasowe wartości ukazuje Autor w szeregu rozdziałów. Czytamy te fragmenty książki z wielkim erudycyjnym pożytkiem. Śledzimy je zarazem z głębokim uznaniem dla wiedzy Autora, pozwalającej mu wpisywać ten program edukacyjny w kontekst historii myśli i tok przemian obrazów świata w Europie. Nie uchodzą uwagi dr. Góreckiego "tektoniczne", można by powiedzieć, ruchy formacji cywilizacyjnych Europy - pęknięcia i konflikty, które dziś oddzielają Zachód i Europę w swych dziejach katolicko-łacińską barierami obcości i wzajemnego niezrozumienia. Jestem przekonany, że ta sfera rozważań zapewnia książce Formowanie człowieka sukces czytelniczy, wykraczający daleko poza krąg osób zainteresowanych edukacją jako taką.

Nie mniej poznawczo pasjonujące są te miejsca w książce, które prezentują współczesne dyskusje wokół modelu i celów edukacji, a w szczególności doktryny leżące u podstaw decyzji o instytucjonalnym i programowym kształcie systemu edukacji. Zwraca uwagę fakt, że decyzje ustrojowe i programowe w coraz większym stopniu nabierają zasięgu ponadpaństwowego, a tym samym ulegają homogenizacji i wymykają się spod kontroli wspólnot kulturowych, które pielęgnują tożsamości narodowe i lokalne. W najbliższym okresie mogą w tej sferze zamierzeń eurokratów zapaść nieodwracalne dla Polski decyzje - książka dr. Góreckiego jest zatem zbiorem niezbędnych i mobilizujących informacji dla osób nieobojętnych wobec przyszłości edukacji w naszym kraju.

Otwarte kwestie bieżącej praktyki edukacyjnej dr Górecki podejmuje z publicystyczną pasją, a równocześnie z dojrzałością nauczyciela praktyka i z doświadczeniem urzędnika rangi ministerialnej. Podzielam wszystkie przesłanki, które Autora tej niezmiernie ważnej "książki na czasie" skłaniają do sceptycyzmu odnośnie do przyszłości edukacji publicznej w Polsce. Z nie mniejszym od Autora optymizmem (może nawet z entuzjazmem, do którego mam skłonność) odnoszę się do perspektyw polskiej edukacji, wyrastających z oddolnych, samorzutnych inicjatyw społecznych, z pięknych tradycji lokalnych i rodzinnych. Może właśnie tam rozpocznie się powrót do merytokracji w Polsce, uruchomienie prawidłowych mechanizmów awansu społecznego; może tam dokona się proces restytucji polskich elit? Znakomity zbiór szkiców Artura Górskiego sytuuje nas, jak się przekonujemy, w samym centrum wielkich polskich problemów i wyzwań.

Prof. zw. dr hab. Bogusław Dopart

Uniwersytet Jagielloński

Polska Akademia Umiejętności

W ramach niniejszego, frapującego wywiadu biskup Athanasius Schneider dokonuje trzeźwej i wnikliwej analizy panoszących się w Kościele kontrowersji oraz najbardziej palących kwestii naszych czasów, niosąc jasność i nadzieję znękanym katolikom. Wśród poruszanych przez księdza biskupa zagadnień znalazły się między innymi: rosnący zamęt doktrynalny, granice władzy papieskiej, dokumenty Soboru Watykańskiego II, Bractwo św. Piusa X, ideologie antychrześcijańskie i zagrożenia polityczne, trzeci sekret fatimski, tradycyjna forma rytu rzymskiego Mszy Świętej oraz synod amazoński. Niczym jego patron z IV wieku, św. Atanazy Wielki, biskup Schneider mówi rzeczy, których inni nie powiedzą, nieustraszenie podążając za radą św. Pawła:

„Głoś naukę, nastawaj w porę, nie w porę, [w razie potrzeby] wykaż błąd, poucz, podnieś na duchu z całą cierpliwością, ilekroć nauczasz” (2 Tm 4, 2).

Jego spostrzeżenia dotyczące wyzwań, przed którymi stoi dziś Chrystusowa owczarnia, są zasadniczą lekturą dla tych, którzy są lub pragną być wyczuleni na znaki naszych czasów. Analogicznie do Raportu o stanie wiary Josepha Ratzingera z 1985 r., Christus Vincit stanie się głównym punktem odniesienia na najbliższe lata.

„W tej krytycznej chwili w życiu Kościoła musimy starannie rozważyć wszystko, z czym jesteśmy konfrontowani, i rozeznać, co jest prawdziwe, dobre i piękne, a co złe. Musimy okazać wielką wdzięczność wiernemu apostołowi, księdzu biskupowi Athanasiusowi Schneiderowi, za jego jasną i odważną analizę kondycji Kościoła w naszych czasach. Niech ta książka pomoże wszystkim jej czytelnikom w przeżywaniu ich konkretnego powołania z większą wiernością i gorliwością, dla chwały Boga Wszechmogącego i dla zbawienia dusz”.
— kard. Robert Sarah

„Odkąd sięgam pamięcią, żaden inny biskup nie oddawał się równie niestrudzenie służbie prawdom wiary katolickiej. Biskup Schneider, opisując swoje życie i posługę oraz udzielając odpowiedzi na kluczowe pytania naszych czasów, daje w tym obszernym wywiadzie mocne świadectwo swojej głębokiej miłości do naszego Pana i Jego Mistycznego Ciała, Kościoła. Wierni i wszyscy ludzie dobrej woli otrzymują w tej książce wielką pomoc przy odnajdowaniu swej drogi pośród wielkiego zamętu, podziału i błędu, które panoszą się w naszych czasach. Ukazuje ona serce prawdziwego duszpasterza, na wzór Serca Chrystusa, Dobrego Pasterza”.
— kard. Raymond Leo Burke

„Święta Teresa od Dzieciątka Jezus («Mały Kwiatek») powiedziała, że pokora jest odwagą głoszenia prawdy i odwagą służby. Biskup Schneider jest pokornym, heroicznym świadkiem prawdy i odważnym sługą. Jego miłość do Chrystusa i Kościoła jest silna, głęboka i szczera, na wzór św. Pawła (Gal 2, 11-20). Z duszpasterską wiernością i teologiczną wnikliwością odpowiada on na różne pytania dotyczące doświadczanych przez nas form kryzysu (relatywizmu, sekularyzmu, modernizmu oraz indyferentyzmu). Lektura jego książki stanowiła dla mnie inspirację i wyzwanie”.
— Scott Hahn

„Biskup Athanasius Schneider, owoc wydany przez prześladowany Kościół w Związku Sowieckim, z mocą apeluje w tym wywiadzie o powrót do klasycznej doktryny, kultu i nabożeństwa Kościoła rzymskiego. Nie wszyscy czytelnicy zgodzą się z każdym aspektem jego analizy, lecz z trudem przyjdzie im zaprzeczyć fundamentalnemu spostrzeżeniu księdza biskupa: Kościół potrzebuje radykalnego powrotu do nadprzyrodzoności, która ocali go od wewnętrznej sekularyzacji, uwolni go od dominacji zbytnio ludzkich planów i natchnie go nowym zapałem do wypełniania jego Boskiej misji”.
— o. Aidan Nichols op

„Lektura tego obszernego wywiadu, udzielonego przez jednego z najwybitniejszych biskupów w dzisiejszym Kościele, jest doświadczeniem głębokiej radości i wdzięczności. Biskup Schneider objaśnia i broni prawdy katolickiej z głęboką refleksją i z całkowitym przekonaniem. Przypomina on nam, że wierność Chrystusowi – przyjęcie w pełni Jego prawdy w sposób, w jaki naucza jej Kościół katolicki – jest celem naszego życia i jedynym źródłem naszego zbawienia”.
— ks. Gerald E. Murray

ATHANASIUS SCHNEIDER urodził się w 1961 r. w Kirgistanie, w niemieckiej rodzinie i został ochrzczony imieniem Antonius. W 1973 r. jego rodzina wyemigrowała do Niemiec. W 1982 r. wstąpił do zakonu kanoników regularnych Świętego Krzyża w Austrii i otrzymał imię zakonne Athanasius; został wyświęcony na kapłana w Brazylii w 1990 r. Obroniwszy doktorat z patrologii na Uniwersytecie Augustinianum w Rzymie, został wykładowcą w seminarium karagandyjskim w Kazachstanie w 1999 r. W 2006 r. otrzymał sakrę biskupią w Bazylice św. Piotra w Rzymie; został mianowany biskupem tytularnym Celeriny oraz biskupem pomocniczym diecezji karagandyjskiej. Od 2011 r. pełni posługę biskupa pomocniczego w Archidiecezji Najświętszej Maryi Panny w Astanie (Nur-Sułtan), przewodniczącego Komisji Liturgicznej oraz sekretarza generalnego Konferencji Biskupów Katolickich Kazachstanu. Biskup Schneider jest autorem dwóch książek o Najświętszej Eucharystii: Dominus est: refleksje biskupa z Azji Środkowej o Komunii świętej oraz Corpus Christi: Komunia święta i odnowa Kościoła.

DIANE MONTAGNA jest amerykańską dziennikarką mieszkającą w Rzymie.

Z radością oddajemy do rąk polskiego czytelnika pierwszy pełny przekład traktatu François-René de Chateaubrianda Geniusz chrześcijaństwa w naszym ojczystym języku. To o nim jeden ze współczesnych biografów Chateaubrianda, napisał że „niewiele książek w historii świata odegrało tak ważną rolę…”. Jesteśmy przekonani, że ta niezwykła książka potrafi zachwycić i poruszyć również człowieka w XXI wieku.

Chateaubriand napisał tę książką, aby obronić chrześcijaństwo przed zarzutami i uprzedzeniami XVIII wieku. Aby przywrócić chrześcijaństwu należne miejsce w świadomości współczesnych Chateaubriand uzasadnia jego wyższość w stosunku do innych religii i mitologii oraz ukazuje, że religia ta odpowiada ludzkiej naturze i prowadząc do szczęścia pozaziemskiego, daje szczęście już tu na ziemi.

Choć Geniusz chrześcijaństwa to dzieło to, bez którego trudno zrozumieć historię literatury i idei w XIX wieku, to znane było do tej pory w języku polskim jedynie we fragmentach. Pierwszy przekład (niepełny), autorstwa Franciszka Ksawerego Giżyckiego ukazał się w 1816 roku pt. Duch wiary chrześcijańskiej i jest dziś praktycznie niedostępny. W 2003 roku ukazał się wybór fragmentów z dzieła Chateaubrianda w przekładzie pani prof. Anny Loby, obejmujący niecałą połowę objętości oryginału. Mimo, że przekład ten okazał się ważny dla wielu badaczy, to jako wycinek całości dzieła narusza jego misterną konstrukcje i nie oddaje, siłą rzeczy, jego pełnego bogactwa. Wydanie całościowego przekładu pozwoli docenić znaczenie tego dzieła dla historii literatury, religii i idei nie tylko w kontekście francuskim, ale i ogólnoeuropejskim.

Wydany w 1802 roku Geniusz chrześcijaństwa jest nie tylko jednym z najważniejszych utworów François-René de Chateaubrianda, lecz także dziełem, które wywarło znaczący wpływ na historię idei literackich i religijnych we Francji i w Europie XIX wieku. Autor poddaje w nim krytycznej rewizji oświeceniowe poglądy na temat ludzkiego poznania i wiary w postęp naukowy, by opierając się na historii chrześcijaństwa, ukazać jego olbrzymi dorobek i wkład cywilizacyjny w rozwój świata. Jest to dzieło zarazem osobiste jak głęboko zakorzenione w historii. Dzięki Geniuszowi chrześcijaństwa Chateaubriand stał się dla swego pokolenia duchowym przewodnikiem zarówno w sferze religijnej jak i literackiej, otwierając drogę romantyzmowi i stając u źródeł duchowej odnowy XIX wieku.

Prof. dr hab. Anna Loba

Geniusz chrześcijaństwa jest jednym z najważniejszych utworów Chateaubrianda, znakomitego pisarza, polityka i dyplomaty, czołowego przedstawiciela literatury francuskiej pierwszej połowy XIX w. Mamy w nim do czynienia z połączeniem osobistego świadectwa pisarza, jego ewolucji intelektualnej i duchowej, z odpowiedzią na autentyczne, zbiorowe oczekiwanie ówczesnego społeczeństwa francuskiego; obrona chrześcijaństwa przed uprzedzeniami, jakie przyniósł wiek XVIII, stała się bowiem odczuwalną potrzebą owych czasów pełnych zamętu po wydarzeniach rewolucyjnych. Książka zrywała z konwencjami klasycyzmu odwołującego się do mitologii, wskazywała na sztukę gotycką i wielkie epopeje średniowieczne jako nowe źródła inspiracji artystycznej, wzruszała swoją poetyką ruin czy pięknem liturgii. Dlatego też zyskała wielki rozgłos i wywarła duży wpływ na współczesnych, przygotowując wręcz drogę nurtowi romantycznemu.

Prof. dr hab. Wiesław Malinowski